Op Lemen Voeten - wandelverhalen

Een viergang in actie
Alphen aan den Rijn-Zwammerdam (17 km)

Na de Tweede Wereldoorlog waren er in Zuid Holland nog maar drie droogmakerijen die met windkracht werden bemalen. De droogmakerijen in de Driemanspolder bij Stompwijk en in de Tweemanspolder bij Zevenhuizen legden het in de jaren ‘50 af tegen de elektrische gemalen. Bij Aarlanderveen wordt het unieke bemalingsysteem met molens met veel moeite in ere gehouden.

Tekst: Lex de Lang

Een dilemma: wandelen in een open veenweidelandschap is het aangenaamst bij mooi, rustig en zonnig weer. Maar als je de enige nog werkende Molenviergang ter wereld in vol bedrijf wilt zien, dan vereist dat een ander weertype: veel water en een stevige wind. En een beetje geluk, want de molens draaien maar zo’n duizend uur per jaar om de polder droog te houden. Het had niet veel gescheeld of de Molenviergang was enkele jaren geleden definitief geschiedenis geworden. De boeren uit de polder klaagden al sinds de jaren ‘60 dat de molens het waterpeil gebrekkig beheerden. De weilanden liepen in het najaar geregeld onder zodat het vee op stal moest.

Dankzij de actiegroep Behoud Molenviergang is er een overeenkomst gesloten tussen gemeente en provincie en het waterschap. De Molenviergang blijft dienst doen als gemaal en bemaalt de 494 hectaren van de Drooggemaakte Polder aan de Westzijde van Aarlanderveen. Als de molens niet kunnen draaien door gebrek aan wind of als het peil van de polder door overvloedige regen te snel stijgt, zullen kleine hulpgemalen de molenaars bijstaan.De Molenviergang ligt zo’n zeven kilometer buiten Alphen aan Rijn. Een stad die pas de laatste jaren enig historisch besef heeft gekregen. Voor een groot deel van het oude centrum kwam dit besef te laat. Door de snelle groei naar 70.000 inwoners zijn er flinke planologische missers gemaakt. Het centrum rond de Alphense Brug werd gesloopt. Maar wie er oog voor heeft, kan nog wel sporen uit het verleden vinden. Een verleden dat teruggaat tot aan de Romeinse tijd. De Oude Rijn was immers de noordelijke grens van het Romeinse Rijk. Archeologen vermoeden het bestaan van een Romeins Castellum. Onlangs werden er nog delen van het poortgebouw opgegraven.

De ligging aan het water betekende ook veel bedrijvigheid. Door druk scheepvaartverkeer liep de nauwe doorgang bij Alphen dan ook geregeld vast. Aan het begin van de 20ste eeuw waren er veel bedrijfjes gevestigd langs de Rijn, zoals een mastenmakerij, scheepswerfjes, een kalksteenfabriek en een trasmolen. Een deel daarvan bevindt zich nog aan de Raadhuisstraat. Ook het prachtige terrein van de Marthastichting uit de jaren ‘30 is behouden gebleven. Tegenwoordig heet het Park Rijnstroom. Duizenden ‘wezen en onverzorgden’ hebben hier een veilig thuis gevonden.Vlak voor het verlaten van Alphen, bij Gouwsluis, ligt de historische hefbrug. Een industrieel monument uit het begin van deze eeuw. De route gaat verder langs de Oude Rijn, over delen van het jaagpad. Turfschepen en trekschuiten hebben hier lange tijd het beeld bepaald. Als je het verkeerslawaai letterlijk achter je laat en je in de eindeloze verten de molens ziet liggen, krijgt het begrip Groene Hart pas echt betekenis.

Als gevolg van de eeuwenlange turfwinning ontstond er in dit moerassige gebied rond 1500 een enorme wateroverlast. Hoewel Wilhelm IV in 1409 bepaalde dat er na het afsteken van turf weer gewassen moesten worden geplant, om de kracht van het open water te breken, was het tij niet meer te keren. Het probleem werd zo groot dat er werd gesproken over de ‘waterwolf’. In 1735 werd door de Dijkgraaf van Rijnlanden het besluit genomen tot het ‘Insteken, slagturven, bedijken en droogmaken van de landen liggende ten westen van de Aarlanderveensche Dijk off Heereweg, totomtrendt de Moolenwetering toe, tesamen groot ses Hondert en Vijff Mergen, twee Hondert drie en veertig roeden’. Zo’n vijftig jaar later onstond er een droogmakerij van aanvankelijk drie molens. Elke molen bracht met schepraderen het water enkele meters hoger om het overtollige water tenslotte in de Oude Rijn te lozen. Het waterpeil zakte daardoor zo’n 3,5 meter en zo wist men tweederde van de plas droog te krijgen.

Waar onze route vanaf de Oude Rijn de Noordeinderpolder in gaat, ligt een oud wandelpad door de weilanden langs de Kerkvaart. Op deze plek lag de Kerksluis die in 1806 wed gesloopt. Vele duizenden turfschepen hebben deze vaart gebruikt om de turf naar de Oude Rijn te loodsen. Bij de voetbrug over de Grote Wetering heb je een prachtig uitzicht over de polder. Hier is goed te zien dat het gebied voor je lager ligt dan de rest van de polder. Dit gebied, genaamd De Put, bleef aanvankelijk onder water staan doordat er tot vijf meter diep was gegraven. Daarom werd in 1801 ook een molen in De Put geplaatst. Met een nieuwe techniek, de vijzel, kon het water in een keer 4,75 meter hogerop worden gebracht. En daarmee ontstond er een complete Molenviergang.

Buitenlandse toeristen zie je hier nauwelijks. Dit waarschijnlijk tot verdriet van de plaatselijke VVV, die in de Molenviergang een mooi object ziet om Alphen aan den Rijn te afficheren als een Stad in het Groene Hart. Om molens te zien, gaan toeristen hooguit naar Kinderdijk of de Zaanse Schans. Per bus. En daarna zo snel mogelijk door naar het Rijksmuseum, om te genieten van de Oude Meesters, beroemd vanwege hun schilderijen met typische Hollandse luchten. Maar hier, op de kilometerslange dijk tussen de Onder- en de Bovenmolen zie je pas echt wat Holland is: prachtige witte stapelwolken tegen een blauwe lucht. Inktzwarte regenwolken, felle buien. Het zwiepende geluid van draaiende molenwieken. Hier komt geen mens. Dit is genieten: alleen met de wind, de regen, zon en prachtige vergezichten. En waar je ook kijkt, telkens zie je een of meerdere molens aan het werk, in de strijd tegen het water.

De smalle grasdijk langs het boezemkanaal is het domein van tientallen schapen. Minutenlang kijken ze je glazig aan. Ze hebben het ongetwijfeld warmer dan de eenzame wandelaar. Schichtig proberen ze te passeren. Eerst eentje. De moedigste. Dan volgen er nog een paar. De rest laat zich voortdrijven totdat een hek hen de doorgang belemmert. Dan moeten ze wel. In een flits zet de hele meute het op een lopen.

Midden in de polder, bij de voetbrug waar het boezemwater door de Noordeinderpolder via een duiker ingenieus onder de Grote Wetering doorgeleid wordt, staan twee mensen te vissen. Belgen. ,,Gade gij in dat mottige weer een tourke maken ?’’, vragen ze verbaasd. Ik mag een foto maken van dit tafereel. Wie gaat hier nou vissen denk ik. Ze kijken me na. En ik zie ze denken: welke zot gaat hier nou wandelen ....