Fivelingo (21 km)
Op kerkepad in Noordoost Groningen

Noord-oost Groningen: dat is leegte met hier en daar een verstild terpdorp en prachtige middeleeuwse kerkjes. In navolging van Egbert Kunst gaan we vanuit Appingedam op kerkenpad. Toen hij zijn wandeling zo’n twintig jaar geleden uitstippelde, leek de tijd er te hebben stilgestaan. Dat is nog steeds het geval op een doordeweekse herfstdag. Alleen de stukken blik die door het landschap zoeven en het asfalt verraden dat we het einde van de 20ste eeuw naderen.

Tekst: Mieke Scharloo

In Appingedam heerst serene rust. Het station is nog steeds niet meer dan een abri in het weiland. Waarschijnlijk is het wel een andere dan in de jaren ‘70. Het uiterlijk sluit namelijk naadloos aan bij de hedendaagse huisstijl van de Nederlandse Spoorwegen. Op het perron staan wat pubers met enorme schooltassen verveeld te wachten op de trein naar Groningen. Er schijnt een dun zonnetje, de mist trekt langzamerhand op. Aan de andere kant van de doorgaande weg van Groningen naar Delfzijl, die parallel loopt aan het spoor, ligt de stad. Die bewaren we voor het laatst. Eerst gaan we net als Egbert Kunst zo’n twintig jaar geleden op kerkenpad door het Noord-Groningse wierdenlandschap. We blijven ten noorden van het spoor en trekken het lege landschap in.Kwelders en terpen

Dit is het oude kweldergebied van het oostelijke deel van de Fivelingo, zoals de streek is vernoemd naar de vroegere rivier die hier stroomde. De meest opvallende elementen in dit landschap zijn - afgezien van de bebouwing - de wierden of terpen, de slingerende maren en de lichte glooiingen die de lokaties van de kwelderwallen verraden. Deze wallen zijn tussen 1000 en 500 voor Christus gevormd. Na de verschillende ijstijden slibte het land toen op. De kwelders liepen steeds minder vaak onder water, zodat begroeiing de kans kreeg. Het landschap zag eruit als het huidige Waddengebied. Langs de randen van de voormalige Fivel en de Eems ontstonden toen de kwelderwallen. Op deze hoger gelegen delen vestigden zich al snel de eerste bewoners. In de loop der tijd hoogden zij het land nog verder op om er veilig te kunnen wonen. Zo ontstonden de terpen of wierden, zoals ze in Groningen worden genoemd.

Steenfabriek
Hoewel we op kerkepad zijn, wordt onze aandacht al na de eerste bocht getrokken door een eenzame schoorsteen in de kale weilanden. Er staan wat arbeiderswoninkjes omheen. Niet bepaald een A-locatie voor de industrie. Daar willen we meer van weten. Het blijken de overblijfselen van de voormalige steenfabriek de Langerijp die in 1969 zijn poorten sloot. De bodem bestaat hier uit zware dichte zeeklei, ook wel knipklei genoemd. Dat is ideaal voor de productie van bakstenen en dakpannen. In de 19de eeuw werden er daarom diverse fabrieken langs de Groote Heekt opgericht. De meeste zijn inmiddels ook weer afgebroken. Ze groeven de klei af, die vlak onder de deklaag lag. Vervolgens maakten ze de grond weer geschikt voor agrarische doeleinden. Links van ons ligt een aantal afgetichelde percelen. Het is dat we het weten.

Kerkje
Na ruim een kilometer noordwaarts te zijn gelopen, gaan we onder de N33 door richting Marsum. Egbert Kunst liep hier nog over een halfverhard pad. Wij lopen over strak gewalst asfalt. Maar we hebben ook een mazzeltje ten opzichte van onze voorganger. Bij het toegangshek hangt een handgeschilderd bordje met de mededeling dat de kerk open is. Egbert moest terug naar Appingedam voor de sleutel. Een smal klinkerpaadje voert tussen de bomen door naar het stoere kerkje dat uit de tweede helft van de twaalfde eeuw dateert. Rondlopend tussen de grafstenen zou je zweren op een Waddeneiland te zijn: de architectuur, het licht, de rust, de dijk in de verte en het snuifje zeelucht zetten je op het verkeerde been.Terug naar de N33. Deze krijgt zojuist een facelift. Niks aan. We lopen met gezwinde pas richting Holwierde, alwaar we onze volgende kerk treffen. Deze is aanzienlijk groter dan die in Marsum. Ze hebben er dan ook langer over gedaan voordat hij af was. Het schip dateert uit het einde van de 11de eeuw, het koor uit het begin van de 14de eeuw. Wie verstand van zaken heeft, kan aan de gebruikte materialen en de vormen de bouwgeschiedenis aflezen. Ons valt vooral de frivole houten torenspits op. Hij past niet bij de sobere middeleeuwse architectuur. Hij heeft dan ook in 1836 de gemetselde spits vervangen.

Kleffe klei
En dan is het tijd voor ons eerste echte kerkepad. Bij een grote boerderij verdwijnt en smal geplaveid paadje in de akkers. Je moet het weten, anders vind je het niet. Een kerkepad is een Nederlandse variant van het public footpath. Het is de kortste route naar de kerk dwars over het land van een particulier. Vroeger waren er veel kerkenpaden meer in Nederland; nu vormen ze een zeldzaamheid. De kerkenpaden in onze route zijn inmiddels omgedoopt tot fietspad op de kaarten van de ANWB en soms treffen we dan ook in de kleffe klei een gloednieuw blauw bordje aan dat de markering op de kaart bevestigt. Je moet er maar zin in hebben om over deze smalle glibberige paadjes te gaan fietsen. Als je in dit jaargetijde een tegenligger treft, raak je voor je het weet vast in de klei. De gammele bruggetjes die Egbert in de jaren ‘70 moest oversteken, zijn nu - waarschijnlijk voor de fietsers - vervangen door luxere exemplaren met aan weerszijden leuningen.

Godlinze
Als we tussen de middag Godlinze binnenlopen voor onze vierde kerk, constateren we dat we tot nu toe meer kerken dan mensen hebben gezien vandaag. Zelfs in de dorpen is het op straat uitgestorven op deze prachtige herfstdag. Wij vinden het best en draaien een rondje om de kerk door het natte gras. De deur zit jammer genoeg op slot en het sleuteladres kunnen we niet zo snel traceren. Jammer, want het interieur moet de moeite waard zijn. Er zijn verschillende elementen van vóór de Reformatie bewaard gebleven, zoals muurschilderingen, een sacramentshuisje en het kastje waar de hostie werd opgeborgen. Dat moet een bijzonder beeld geven in combinatie met de sobere kansel en het doophek uit 1794.

Maar het dorp is ook een nadere inspectie waardig. Het is een gaaf voorbeeld van een cirkelvormige dorpswierde met een dubbele ringweg. We wanen ons even terug in de tijd. Er is geen auto of mens te bekennen. De huizen dateren stuk voor stuk van voor 1900 of zijn in die stijl gebouwd. De wasmolen in de tuin van de voormalige school herinnert ons plots weer aan onze eigen tijd. De lelijke beeldentuin die Egbert in het dorp trof, merken wij niet op. Selectieve perceptie, of heeft het bedrijf het veld moeten ruimen?

Kleurige plukjes
We verlaten Godlinze via een doodlopende weg in zuidoostelijke richting. Vlak na een brug over de Godlinzer Mare betreden we het volgende kerkenpad dat ons snel naar de kerk in Krewerd brengt. Hier staat een van de oudste orgels van Nederland. Het werd in 1531 gebouwd. Hoewel de beelden en altaren zijn verwijderd, is nog duidelijk te zien dat ook deze kerk van vóór de Reformatie is.

Net buiten het dorp pikken we ons laatste kerkenpad op. Het brengt ons dwars door vers geploegde akkers naar Nijenklooster. Het Norbertijner klooster uit 1209 is verdwenen, maar er staat nog wel een aantal voorname boerderijen. We kunnen kilometers ver kijken. Als kleurige plukjes liggen de terpdorpen verspreid in het landschap. En nog steeds hebben we geen levende ziel ontmoet vandaag. Dat zal wel zo blijven totdat we de straten van Appingedam betreden. Maar eerst komen we nog langs onze laatste kerk, in Jukwerd. Wederom een prachtig plaatje: het robuuste bakstenen kerkje staat stevig op de terp. De omringende bomen verliezen hun eerste vurig oranje en geel gekleurde blad. Het interieur houden we voor gezien; de stal ruikt, we zijn bijna bij Appingedam. Daar bezoeken we onze allerlaatste kerk van deze dag. Het is zeker niet de minste, maar door de overdosis kerkgeschiedenis en -architectuur is de aandacht iets verslapt. Liever lopen we nog even door het verrassend aardige stadje, waarvan het middeleeuwse stratenpatronen nog gedeeltelijk intact is.

 

© Op Lemen Voeten | www.oplemenvoeten.nl

Routebeschrijving

De wandeling begint bij station Appingedam. Hier loopt u eerst oostwaarts richting Delfzijl. Bij de kruising LA. Over spoor direct weer LA; eerste weg RA (fietsroute richting Holwierde). Bij gloednieuw tunneltje RA onder N33 door, RA, LA richting Marsum. Kerk!Terug naar N33. Over ventweg naar Holwierde. u houdt de N33 aan uw linkerhand. In het dorp buigt de hoofdweg naar links. Direct na de bocht ligt de kerk aan uw linkerhand.In de bocht neemt u de weg in NO-richting; links aanhouden: doodlopende weg voor gemotoriseerd verkeer. N997 oversteken: Uiteinderweg (ook doodlopend voor gemotoriseerd verkeer). Doorlopen tot de weg met haakse bocht naar rechts gaat. Hier LA over oprijlaan van boerderij. Vlak voor boerderij aan rechterkant begint een smal kerkenpaadje. U komt uit in de haakse bocht van de weg naar Bierum bij boerderij Groote Nes. Min of meer RD naar Bierum. direct na 19de-eeuwse kerk naar links. Weggetje (verboden toegang voor gemotoriseerd verkeer) volgen tot de oude dorpskerk. Over bruggetje tussen bejaardenwoningen door richting zuid-westen: Kromme weg. vlak voor Losdorp kruist u de N33. Bij T-kruising in dorp LA. T-kruising buiten dorp RA (Schafferweg) naar Godlinze. Waar de hoofdroute een knik naar rechtsmaakt, neemt u de weg RD naar het dorp. Kerk! In dorp neemt u de Maarhuizerweg in zuid-oostelijke richting: doodlopend voor gemotoriseerd verkeer. Vlak na de brug over de Godlinzermaar RA: smal kerkenpaadje dat bij boerderij Phoenixheerd weer op de de geasfalteerde weg uitkomt. LA. Bij driesprong RD richting Krewerd. Kerk!Krewerd weer verlaten via Holwierderweg in zuid-oostelijke richting. Rechts van het huis waar de weg flauw naar links buigt RA over onverhard pad dat al snel overgaat in een smal kerkenpad. Bij Nijenklooster komt dat uit op de verharde Kloosterweg. LA, richting Jukwerd. Kerk! Jukwerder weg blijven volgen tot T-kruising in Appingedam: LA. Bij volgende T-kruising weer LA. Kerk!

Praktische informatie
De route gaat louter over verharde wegen en paden. Doordat je op het platteland bent, moet je wel rekening houden met grote hoeveelheden modder op het wegdek van passerende tractoren.De meeste kerken op de route zijn afgesloten. Meestal kun je een sleutel in de buurt ophalen als je het interieur wilt bezichigen. In Bierum kun je ook een rondleiding krijgen. Een bordje wijst de weg naar het huis van de gids.

Vervoer
Begin- en eindpunt is NS-station Appingedam. Vanuit Groningen vertrekt elk half uur een trein

Horeca
Appingedam, Holwierde, Bierum en Godlinze. Winkels zijn tussen de middag gesloten.

Kaarten
Topografische kaart 1:25.000, nrs 3G en 7F.