Op Lemen Voeten - wandelverhalen

De Grebbelinie
De polderverdediging (23 km)

Na het ontstaan van de Republiek bij de Vrede van Munster in 1648 realiseerde de nieuwe regering zich aanvankelijk niet dat er dan een integrale verdediging van het grondgebied moest komen. Geen wonder dat in het Rampjaar 1672 de Republiek onder de voet werd gelopen door invallende Fransen.

Tekst: Paul Peeters, uit Op lemen voeten 2002/4

De eerste plannen
Pas aan het eind van de zeventiende eeuw namen stadhouder Willem III en Menno baron van Coehoorn het initiatief voor een systematische defensiegordel rondom de Republiek. De Grebbelinie maakte deel daarvan uit. Maar met de dood van beide initiatiefnemers verwatert de uitvoering. De verdediging was voor een belangrijk deel gebaseerd op het onder water zetten (inundatie) van grote stukken grond door een kade aan te leggen met sluizen. Tijdens de wandeling komen we er verschillende tegen. Ze zien er onschuldig uit, maar zet de sluizen dicht en het water hoopt zich op in het lager gelegen land ervoor, waarna een onneembare linie ontstaat. Met schansen en forten verdedigde men de belangrijkste van deze waterstaatkundige werken.

Geen feilloos systeem
In de winter van 1794/95 dreigden de Fransen het land binnen te vallen en men zette de linie met succes onder water. Tweehonderd kanonnen en Engelse hulplegers rukten aan voor de verdediging. Maar helaas, het water bevroor en voor er één schot viel, vluchtten de verdedigers en marcheerden de Fransen het land binnen. In de eerste jaren van de negentiende eeuw bouwden de Fransen verder aan de linie. Onder andere het Werk aan de Daatselaar, waar we op onze wandeling doorheen komen. Merkwaardig is overigens dat men er toen pas achter kwam dat er gemiddeld maar drieëntachtig dagen per jaar genoeg water is voor een geslaagde inundatie. Koning Willem III liet daarom allerlei verbeteringen aanbrengen in de aanvoer van water. Per saldo was deze linie maar een aanvalsvertrager. De echte linie was de Hollandse Waterlinie, die het hart van het land verdedigde. Maar men 'polderde' ook toen al en successievelijke regeringen staken onvoldoende geld in het onderhoud. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog lagen de linies er dan ook zwakjes bij. In 1939 stelde de regering uit zuinigheid generaal Reynders voor de keus om óf de Nieuwe Hollandse Waterlinie, óf de Grebbelinie te verdedigen tegen de Duitsers. De generaal was het daar niet mee eens en nam ontslag. Winkelman pakte de draad op en besloot dat de Grebbelinie de beste hoofdverdediging vormde.

Dappere soldaten
Terwijl we op het Dijkje lopen, trekt gepiep onze aandacht. In het struikgewas vinden we een pluizige jonge koolmees, die ons nieuwsgierig aankijkt. Nee jong, wij hebben geen eten voor je. Het land rechts van de dijk ziet er droog uit. Inunderen? Het lijkt onmogelijk. Toch lukte het in september 1939. Vele tientallen boerengezinnen verlieten gedwongen hun boerderij; hun bezittingen werden vervolgens geroofd door burgers en soldaten. Boerderijen die in het schootsveld lagen, brandde men eenvoudig plat. Mei 1940 is de versterking van de linie nog lang niet af. Zo is een bomvrij gemaal dat het gebied voor de Grebbeberg onder water moet zetten nog in aanbouw. Vertraagd door procedures! Niettemin houdt de linie dankzij zijn dappere verdedigers en effectief vuur van de artillerie vier dagen stand, al worden door tegenstrijdige orders en slecht werkende verbindingen ook regelmatig eigen troepen beschoten. Op de plek waar we vanaf de provinciale weg het Dijkje opgaan wisten enkele tientallen soldaten hun voorpost te behouden tegen drie Duitse bataljons. Maar aan het eind van maandag de dertiende mei 1940 brak de overmachtige vijand uiteindelijk toch door de linie en trok het leger zich ijlings terug op de Hollandse Waterlinie. De bommen op Rotterdam, een dag later, dwongen de capitulatie af.

Routebeschrijving

We volgen grotendeels de NS-wandeling Grebbelinie (onderdeel van het LAW streekpad Utrecht), maar voegen daar een historisch en een letterlijk hoogtepunt aan toe en een tweetal extraatjes.

Ga vanaf het station de Stationsweg in en volg de geel-rode markering. Bij verkeerslichten LA, na honderd meter RA over fietspad langs drukke weg (ri Renswoude). Na 1,5 km provinciegrens en daarna RA fietspad kade op (Dijkje). Na één km op de Munnikweg RD en na honderd meter links over greppel kade op en fietspad vervolgen. Na 1300 m – 100 m na gerestaureerd sluisje en bocht naar rechts – scherp LA (vage geel-rode markering). Na 50 m NS-wandeling verlaten en RD langs Grand Canal naar Kasteel Renswoude.

Op provinciale weg RA en na 150 m RA Ubbeschoterweg (RD heen en weer voor Kasteel Renswoude). Afslag naar De Meent negeren (RD). 50 m na linkerbocht RA over slecht verharde weg direct vóór groot boerderijcomplex. Na 100 m bij splitsing RA. Bij de kade LA NS-wandeling vervolgen. Bij het fort 'Werk aan de Daatselaar' RD over brug en sluis en dan LA. Aan het einde van de kade RD verharde weg volgen. Einde weg: RD paadje langs sloot dat later weer op de kade uitkomt. Einde kade RD Wittenoordsweg.

Na 600 m LA halfverharde weg vóór bos langs. Na 50 m RA (NS-wandeling verlaten) onverharde weg tussen bos en akker. Na 600 m LA door klaphekje heideveld op (info-bord Schoonbeeker schapen) en voetpad volgen. Na 50 m rechts aanhouden over heide. Einde heideveld klaphek door LA bosweggetje. Na 300 m aan het einde LA terug naar de kade en daar RA NS-wandeling vervolgen. Verkeersweg oversteken (rechts café-restaurant De Dennen) en lange tijd RD kade vervolgen tot de spoorlijn en dan LA (bij de Groeperweg gaat de NS-wandeling linksaf: negeren).

Nadat de weg van de spoorlijn afbuigt op driesprong RA (NS-route vervolgen). Na 500 m bocht naar rechts omhoog in de weg volgen en direct na de spoorlijn LA asfaltweg. Na 75 m RA zandweg in Emminkhuizerberg op (NS-wandeling verlaten). Aan einde op T-sprong LA terug naar spoorlijn en daar RA NS-wandeling vervolgen over fietspad direct langs spoor. Na 300 m LA spoor over en fietspad rechts over kade volgen. Einde fietspad even RA en dan LA langs spoor. 100 m vóór spoorwegovergang LA Dijkje. Bij drukke voorrangsweg scherp RA fietspad. Aan einde oversteken LA en direct RA Stationsweg naar het station

Praktische informatie
De wandeling volgt kilometers lang beschutte kades. Het grootste deel ervan is natuurgebied, beheerd door Staatsbosbeheer. Alleen het gloednieuwe industrieterrein van Renswoude verpest sinds een jaar of wat het landschap. Onbegrijpelijk dat kleine gemeenten zulke gruwelijke distributiecentra mogen bouwen. Is er werkelijk geen intelligentere manier om in een dichtbevolkt land geld te verdienen? Het uitzicht vanaf de Emminkhuizerberg op de Utrechtse Heuvelrug is een letterlijk hoogtepunt. Het Meeuwenkampje met zijn honderden orchideeën vormt een 'natuurlijk' hoogtepunt, vlak voordat we via het Dijkje weer op de provinciale weg komen.

Algemeen
Behalve de eerste en de laatste anderhalve kilometer, voert de tocht over onverharde wandel- en fietspaden en rustige landweggetjes. De route is het hele jaar te lopen. De veelal beboomde dijken bieden redelijk beschutting tegen weer en wind. Onderweg geven diverse borden informatie over de werking van de linie.

Vervoer
Begin- en eindpunt is station Veenendaal-De Klomp. Let erop dat Veenendaal drie stations heeft die ook nog aan verschillende lijnen liggen. Plan de reis via 0900-9292 of via www.9292ov.nl of www.ns.nl.

Horeca
Café-restaurant De Dennen ten westen van Renswoude ligt direct aan de route. Aan het eind kun je ook bij de Karting terecht.

Kaart
Het handigste kaartje is dat van de NS-wandeling, verkrijgbaar aan de stations Veenendaal-De Klomp, Ede-Wageningen, Arnhem en Utrecht. Ook te downloaden via www.ns.nl (klik op Jaartrajectkaarthouders, dan op Wandelen en dan op Grebbelinie).