Wonderen in Brabant
op bedevaart naar Handel (24 km)

Begin jaren zestig gingen we met de bus naar Handel. De halve klas ging trouwens", zei een goede vriendin onlangs nog. "Wij gingen met alle broers en zussen, de hele familie. De ganse kerk zat vol. Ik in mijn communiejurkje. Ons moeder was apetrots. Het was prachtig." Mijn voorstellingsvermogen wordt op de proef gesteld. Zij in een communiejurkje? Gaan er überhaupt nog mensen op bedevaart naar Handel? Toch maar eens controleren. En dus lopen we op een fraaie dag van Helmond naar Handel, van Onze Lieve Vrouw van Binderen (Lelie onder de doornen) naar Maria in Handel. Onderweg doen we nog een paar meer of minder bekende bedevaartplaatsen aan.

Tekst: Martin Cox

Een kapel is per definitie klein, smal en relatief hoog. En staat bij voorkeur op een kruispunt. In Helmond, in het oorspronkelijke gehucht Binderen, is echter een brede, lage kapel, die niet op een kruispunt staat. Het is een voormalige schapenstal, nog steeds met een rieten dak. Deze stal hoorde bij de boerderij die ernaast staat.In de Middeleeuwen was hier een groot kloostercomplex, waar zich diverse wonderen hebben voorgedaan. Zo is er het wonder van het gemorste Heilige Bloed. Tijdens een mis werd er geknoeid met dit Heilig Bloed. Het kwam terecht op het priesterskleed en het corporale, een vierkant doekje waar de kelken op staan. Zelfs na zes weken achtereen wassen wilde de bloedvlekken niet verbleken. Een waar wonder.De Vrede van Munster in 1648 betekende niet alleen het afwerpen van het Spaanse juk, maar ook de ondergang van het kloostercomplex bij Helmond. De zusters die de abdij bevolkten, werden verdreven. Begin jaren ‘40 van deze eeuw werd de schapenstal omgebouwd tot devotiekapel om het gewijde verleden van de plek te herdenken. Een fraai houten Mariabeeld trok al direct veel pelgrims aan. Ook nu zoeken nog veel mensen troost in deze intieme kapel aan de rand van Helmond.Aarle-Rixtel

Veel ouder dan de Mariaverering in Binderen is die van Aarle-Rixtel. Deze verering moet al in de tweede helft van de 15de eeuw zijn begonnen. Toen stond er op de plek van de kapel nog een houten kruis, met een Mariabeeld erop. Op een gegeven moment nam een van de omwonenden het beeld van het kruis en gaf het thuis aan zijn kinderen om ermee te spelen. Dat kwam hem duur te staan: er klonken angstaanjagende geluiden door zijn huis. Niemand had nog rust. Allerlei plagen bezochten het huis. Pas toen het beeldje was teruggehangen in het wegkruis, keerde de rust terug. De man die het beeldje had weggenomen, bouwde uit dankbaarheid een kapel op dezelfde plek. Van heinde en verre kwamen de mensen naar Aarle om het bijzondere Mariabeeldje te zien.

Maria, zetel der wijsheid
Maar ook hier had de Vrede van 1648 grote gevolgen. De omgeving van Aarle-Rixtel werd geteisterd door plunderende en muitende soldaten. Doordat de pelgrims wegbleven, verviel de kapel tot een ruïne. Uiteindelijk werd besloten om de kapel af te breken. Degenen die dit werk op zich namen, werden echter getroffen door de vreselijkste ziekten of vonden zelfs een pijnlijke dood. Berouw komt na de zonde; de kapel werd herbouwd. En opnieuw stroomden de pelgrims toe om het wonder van Maria, Onze Lieve Vrouw in 't Zand, te aanschouwen. De stroom is nooit opgedroogd, omdat Maria geregeld nieuwe wonderen verrichtte. Ook nu is de kapel zeker een bezoekje waard, want hoewel eenvoudig, mag het beeldje van Maria, Zetel der Wijsheid, er zeker zijn. 

Verrassingen en kèskes
Dat je tijdens een bedevaartstocht ook van fraaie natuur kunt genieten ervaren wij tussen Aarle-Rixtel en Gemert. Wij komen door De Biezen. Hier is Staatsbosbeheer bezig om de natuur te laten verruigen. Hoewel het pad recht en lang is, lopen we er heerlijk te genieten van de roofvogels in de lucht en de fazanten voor onze voeten. Tot vlak voor Gemert kunnen we op onverharde paden blijven lopen.

Kasteel in Gemert
In Gemert wachten ons verschillende verrassingen. De eerste is het kasteel, met een mooi park eromheen. De tweede is de kwaliteit van de lunch in het café. Het is Brabantse verwennerij, ook een onderdeel van een moderne bedevaart. De derde verrassing is minder leuk: de kerk is dicht. Wij kunnen dus geen blik werpen op het Heilig Kruis, met daarin een reliek van zo'n vier bij twee centimeter: ‘een gouden kruis, dat bij wijze van een gouden schrijn gemaakt was en stukjes steen als marmer bevatte en ook deeltjes van zeer oud hout, dat bijna zwart van kleur was’, zoals het in 1818 is omschreven door pastoor Den Dubbelden. Wij hebben het niet kunnen zien, maar toch hebben wij geen spijt van ons bezoek aan ‘de heerlijckheid Gemert’, zoals de VVV het plaatsje aanprijst.

Kèskesdijk
Op onze verdere tocht moeten wij een keuze maken. Wij kunnen rechtstreeks naar Handel, over de oorspronkelijke pelgrimsroute: de Keskesdijk. De Kèskes zijn zeven kastjes, met daarin afgebeeld de zeven smarten van Maria. Aan het begin van de pelgrimsweg staat nog een Mariabeeld in een nis. Deze kan een opknapbeurt goed gebruiken. Halverwege staat de Ossenkapel, die verwijst naar de oorsprong van de Mariabedevaart in Handel. Dat de bedevaart naar Handel betere tijden heeft gekend, is op de Keskesdijk ook te zien aan restaurant Pelgrimsrust. Het is gesloten en staat te koop, wegens gebrek aan klandizie.

Spijkerkapel
Onze keuze valt niet op de oorspronkelijke pelgrimsweg, maar op een route via het Esdonks kapelletje. Dit is de enige kapel in Nederland die gewijd is aan de schone Maria Magdalena. Al sinds de 15de eeuw komen hier mensen om zich te laten genezen van zweren, puisten en andere huidziekten. Dat gaat op een wat vreemde manier, namelijk door het offeren van een handvol roestige spijkers bij het houten beeld van Onze Lieve Heer, dat in een nis van de kapel ligt. Niet het beeldje van Maria Magdalena, maar het houten Christusbeeld is het pronkstuk van de kapel. En natuurlijk het bakje met spijkers. Overigens kunnen spijkers ook geofferd worden als de kapel gesloten is, want in het raam is een rond gat gemaakt, waar de spijkers van buitenaf door gestoken kunnen worden. Wij hebben geen spijt van onze keuze om via Esdonk te lopen, want het kapelletje is niet alleen heel mooi en ingetogen van zichzelf, maar het ligt ook op een mooi punt in de weidse omgeving.

Madonna met kind
Wij hebben inmiddels een aantal prachtige kappelletjes gezien en daarom vrezen wij dat het einddoel van onze minibedevaart, de kerk van Maria in Handel, een beetje zal tegenvallen. Gelukkig is dat niet zo. Het processiepark achter de kerk oogt wat troosteloos deze winter, maar de kerk zelf is prachtig van binnen. De aanleiding voor de bedevaart naar Handel is een beeld, een madonna met kind, in de Middeleeuwen door een schaapherder gevonden op de woeste heide op de plek waar nu Handel ligt. Omdat er na het vinden van het beeld enkele wonderen gebeurden, besloot men op een gegeven moment een kapel te bouwen. De ossen die de kar met bouwmateriaal trokken, weigerden echter te stoppen op de uitgezochte plek. Ze liepen door tot de plek waar nu de kerk staat. Maar de wonderen waren nog niet voorbij. Tijdens de bouw van de kerk ontstond er watergebrek. En zie, vlakbij de bouwplaats welde er ineens water uit de grond op. Dat bleek niet alleen bruikbaar voor de bouw, maar ook had het een geneeskrachtige werking. Van heinde en verre kwamen de mensen naar de kerk en het Mariabeeld. Soms waren het er duizenden, tienduizenden per jaar en ook nu nog komen er bedevaartgangers naar de Oost-Brabantse plaats. De wonderen bleven ook doorgaan, getuige een aandoenlijk schilderij uit het begin van de 18e eeuw. Het beeldt uit:

"Hendrik Antonij Peeters,
te Helmond Geboore
kreupel zijnde
Aan beide voete
Is den
8 september 1698
Te Handel
Subiet genesen
Oud zijnde 8 jare."

Wij zien Hendrik zijn krukken in de lucht gooien, vlak voor Maria met het kind. Van zijn kreupelheid is niets meer te zien. Wij voelen onze voeten echter flink na zo'n lange wandeling. Tijd voor een Trappist dus in een van de etablissementen bij de kerk. Van wandelen krijg je immers honger en dorst. Maar dat weten ze in Handel al honderden jaren.

© Op Lemen Voeten | www.oplemenvoeten.nl

Routebeschrijving

Stationsplein oversteken, onder flatgebouw door (Stationsstraat). Op kruispunt RD, Zuidende. Slingerende weg steeds blijven volgen (Zuidende, Binderseinde, Noordende). RD Keizerin Marialaan. RD fietspad langs water (aan overzijde van water kapel OLV van Binderen). LA Bosselaan (tussen woonwagens door). Einde LA, langs Zuid-Willemsvaart. RA ophaalbrug over en Julianalaan in. Na groene telefooncel RA, langs fietspad. Bocht naar links en naar rechts, daarna LA Mozartlaan. Einde RA, Bachlaan. Na nr. 54 LA. Bij verkeerslichten RD (Horst). Aan het einde, bij parkeerplaats, RA pad tussen roodwitte paaltjes in. Einde LA. Deze weg volgen tot Martien Hoeve. Hier RA, zandweg in. RD, eerste bocht naar links negeren. Ongeveer 250 meter verder haakse bocht naar links. Bij bebouwing paadje RD volgen. Aan het einde schuin LA, grasveldje schuin oversteken, voetpad tussen huizen door. Einde RA (langs 59d). Weg maakt bocht naar links. Na Brukelum, op kruispunt LA, Bosscheweg (Hier kapel OLV In 't Zand). Bij kapel RA, Kapellaan. Einde LA, bij nr. 5. Na postkantoor RA (langs gemeentehuis en kerk). Steeds RD, ook bij klokkengieterij. Brug over, Albers Pistoriusstraat. Brug over, fietspad langs Bakelse weg (aan linkerzijde lopen). Meteen na hoge brug LA, naar beneden en even terug, zandweg in tussen bomen langs sportpark. RA, achter langs sportpark. Zandweg volgen tot onder de hoogspanningsleiding. Hier LA, zandweg helemaal tot het einde volgen. RA en na 100 meter LA. Provinciale weg oversteken en RA, over fietspad. Na bruggetje LA, graspad langs water steeds volgen. Bij tweede bruggetje RA (grindweg). Aan het einde RA en bij splitsing links aanhouden (richting Gemert). West-Om oversteken. RA De Hoef. LA bruggetje over en meteen rechts aanhouden. Langs kasteel Gemert (N.B. een wandeling door het park om het kasteel heen is aan te raden). Aan het einde LA, Ridderplein. Bij kerk LA, Kerkepad. Na begraafplaats RA. RA Ruijschenberghstraat. LA Nieuwstraat. Op splitsing links (Haageijk). Op rotonde RD. (NB. voor verkorte route naar Handel vanaf rotonde borden ‘Handel’ volgen, ongeveer 4 km.). RD Pandelaar. Weg volgen tot buiten de bebouwde kom. RA Groenesteeg en meteen LA Esdonksedijk. RD Esdonk (Hier spijkerkapel Maria Magdalena). Na kapel eerste weg RA (langs nr. 49). Steeds RD. Aan het einde RA, over fietspad. Na ongeveer 500 meter eerste weg LA, richting Handel (Verreheide). Steeds RD naar Handel.N.B. In Handel verlenging mogelijk over de oorspronkelijke pelgrimsweg tot Gemert, 3,7 km: bij de kerk in Handel RA en steeds RD.

Praktische informatie
Afstand: Helmond-Handel ±24 km. Verlenging Handel-Gemert: ±4 km.Het eerste deel, tussen Helmond en Aarle-Rixtel gaat over verharde wegen. Het tweede deel, tussen Aarle-Rixtel en Gemert, vooral over onverharde wegen en paden. Het derde deel, tussen Gemert en Handel, is weer geheel verhard. De route is het gehele jaar te belopen. De kapellen in Helmond, Aarle-Rixtel, Esdonk en Handel zijn dagelijks overdag geopend. De kerk in Gemert is onregelmatig geopend.

Vervoer
Beginpunt is het NS-station in Helmond. In Aarle-Rixtel en Gemert stoppen doordeweeks en op zaterdag buslijn 25 en op zon- en feestdagen lijntaxi 525 naar Helmond. De lijntaxi dient wel minimaal één uur van tevoren besproken te worden via 0900-8381. In Gemert en Handel passeert dagelijks buslijn 21 naar Eindhoven of Nijmegen.

Horeca
In Aarle-Rixtel, Gemert en Handel is horeca langs de route. In Gemert en Handel is hotelovernachting mogelijk. Inlichtingen: VVV Gemert, Ridderplein 3A, 0492-366606.

Kaarten
Topografische kaart 1:50.000, blad 51 Oost.

Literatuur
· Bedevaarten in Nederland, deel 2 (Noord-Brabant), P.J. Margry & C.M.A. Caspers, 1998
· Oorsprong van de devotie tot O.L. Vrouw van Binderen, J.J.M. Heeren, 1944
· De kapel van Onze Lieve Vrouw Zetel der Wijsheid te Aarle-Rixtel, M.J.C. Verberne, 1991
· Bedevaartboekje van Esdonk, P. van den Elsen, 1988
· Maria in Handel, P. Lathouwers & J. Al (niet gedateerd).