Op Lemen Voeten - wandelverhalen

Elburg en zijn buitenplaatsen

Op de 'gouden rand' van de Veluwe ligt het oude Hanzenstadje Elburg. Nog is het er stil; een stilte voor de storm want jaarlijks trekt Elburg tienduizenden bezoekers. Onze medewerker Leo Oele en zijn vrouw Heleen zijn de toeristenstroom voor en wandelen door Elburg en zijn historische buitenplaatsen.

Tekst: Leo Oele, uit: Op lemen voeten, 2003/4

Elburg is een gaaf voorbeeld van Middeleeuwse stedenbouw. Het werd in 1392 in opdracht van de hertog van Gelre gebouwd door de Veluwse rentmeester Arent thoe Boecop. Het verving het oorspronkelijke stadje, dat door de Zuiderzee werd bedreigd. Een keurige rechthoek van 370 bij 240 meter, compleet met stadsmuren, poorten en wallen. Handel en visserij brachten er welvaart. Nu doet het toerisme dat.

Wallen
De huidige 875 inwoners van de vesting koesteren het verleden in meer dan 250 monumenten, volgens de VVV de grootste concentratie historische bezienswaardigheden op het kleinste stukje Nederland. Een stadswandeling brengt ons langs de top dertig van de Elburgse monumentenlijst. Voor verstilling en mooie vergezichten zorgen de groene wallen. Indrukwekkend is de ommuurde Joodse begraafplaats uit het begin van de 18de eeuw met een gedenkteken voor de in de Tweede Wereldoorlog omgekomen Joodse inwoners.

Vissers
Een historisch en artistiek rustpunt is het Gemeentemuseum in het vroegere Agnietenklooster. Opmerkelijk zijn de kloostertuin en de dubbelkapel: boven voor de nonnen, beneden voor de leken. Dit jaar kreeg het museum een nieuwe visserij-afdeling, waarin een alleraardigste portrettengalerij is opgenomen van 32 Elburgse vissers uit de vorige eeuw. Zij zijn voorzien van een biografie en van de bijnaam, waaronder zij bekend stonden: Jan van Pad, Botje, Siem Duumdrup etc. Als wij het museum bezoeken, is er een reizende expositie te gast met verrassende staaltjes van oude en moderne emailleerkunst.

Ludgerus
Intussen bereidt Elburg zich voor op het hoogseizoen. De theekoepels krijgen een nieuw verfje, de ramen van veel huizen worden gelapt, de grasmaaiers ronken. Over de Goorpoortbrug lopen we de vesting uit langs het Veluwemeer naar het gehucht Oudekerk, waar de fundamenten van de Sint-Ludgeruskerk zijn gereconstrueerd. Omstreeks 900 moet hier al een houten kerkje hebben gestaan. Het stenen gebouw verdween in 1825 in de golven.
Het gras op de kruin van de Kerkdijk naar Doornspijk is hoog en nat, maar het uitzicht over het uitgestrekte weidelandschap doet ons dit ongemak snel vergeten.

Stoeterij
We steken de Zuiderzeestraatweg in Doornspijk over en wandelen het landgoed Klarenbeek binnen, een van de vier historische buitenplaatsen in de gemeente Elburg op de overgang van de Veluwe naar het IJsselmeer. Het witgepleisterde landhuis werd in 1842 gebouwd in neoclassicistische stijl met de achterkant naar de straatweg gericht. Het is privé bewoond en niet toegankelijk. Een stoeterij met de naam Klarenbeek Arabians legt zich toe op het fokken van Arabische volbloedpaarden. Het pad, dat we volgen, kronkelt door drassige bossen en nat grasland.

Roland Holst
Midden in het natuurgebied De Haere ligt de ‘levende’ zandverstuiving De Zoom te blakeren in de zon. Ruiters laten er hun paarden galopperen. Het landgoed werd in 1950 aangekocht door de Henriëtte Roland Holst-stichting, die werd opgericht ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van de bekende socialistische dichteres en politica om geld bijeen te brengen voor een jeugdcentrum. Het was geen lang leven beschoren.

Opiumhandelaar
Het dorp ’t Harde wordt beheerst door het artillerieschietkamp met die naam. De doffe dreunen klinken door tot diep in de bossen. Pauwen kondigen de historische buitenplaats Zwaluwenburg aan, die al in 1326 in de annalen voorkomt. In de 18de eeuw werd het huidige landhuis gebouwd, dat lange tijd werd bewoond door Jan van de Polder. Hij had als koopman van de Verenigde Oost-Indische Compagnie fortuin gemaakt met de handel in opium. Het landgoed met parkbos en acht historische boerderijen is nu eigendom van het Geldersch Landschap. Het landhuis met zijn imposante ingang en fraaie colonnades, is particulier bezit. Een bezoek aan de jaarlijkse zomerexpositie maakt ons echter duidelijk dat het landhuis aan een grondige opknapbeurt toe is.

Ambtswoning
Naast Zwaluwenburg ligt de buitenplaats Schouwenburg. Het landhuis dateert uit de eerste helft van 19de eeuw, maar in 1544 werd van de plaats al melding gemaakt. Ooit was het de ambtswoning van de burgemeester van Oldebroek, tot welke gemeente Schouwenburg toen hoorde. Inmiddels is het eigendom van het Geldersch Landschap, dat het huis jarenlang verhuurde aan het Evangelisch Begeleidings Centrum voor de opvang van probleemjongeren. Nu wordt het particulier bewoond. Er is een restauratieplan in de maak. De oprijlaan valt op door de waaiervormige motieven waarin de stenen zijn gelegd.

Verkeer
De geschiedenis van de buitenplaats Old Putten, tegenover de vesting Elburg, gaat terug tot begin 1300, toen Herbertus van Putten het landgoed te leen kreeg van de graaf van Gelre. Op de plaats van het verwoeste kasteel werd rond 1800 het tegenwoordige landhuis gebouwd. Burgermeester Rambonnet van Elburg kocht het landgoed in 1879. Nog steeds is het in het bezit van deze familie. Via een oud kerkenpad en een statige allee langs de Puttenerbeek bereiken we het witte landhuis en de poortwachterswoning. In de muziekkamer van het landhuis worden regelmatig openbare kamermuziekconcerten gegeven. Een deel van Old Putten is in gebruik als landgoedcamping.
Bij de ingang van het landgoed staan we stil bij een ontroerend monumentje, dat herinnert aan de tol die het moderne verkeer eist. Op 10 januari 2002 kwam hier, op de Zuiderzeestraatweg Oost, Stephanie om het leven.

Praktische informatie

Route
Begin- en eindpunt van deze rondwandeling (ca. 20 km) is de vesting Elburg. We volgden een deel van het Zuiderzeepad en wandeling 21 uit de Stap voor Stap-gids voor de Noord-Veluwe. Veel onverharde bos- en dijkpaden.

Vervoer en horeca
Elburg heeft een directe busverbinding met Nunspeet en Zwolle (lijn 100 van Connexxion); op werkdagen 2x per uur; in het weekend minder, tel. 0900-9292, (€ 0,50 p/m) www.9292ov.nl.
Horeca in Elburg, Doornspijk en ’t Harde.

Boeken en kaart
Wandelgids Noord-Veluwe, uitg. Stap voor Stap, Nijmegen, 2003.
Topogids Zuiderzeepad, uitg. Wandelplatform-LAW, Amersfoort, 1999.
De Noord-Veluwe, een cultuur-historische reis, uitg. Stichting voor Kunst en Cultuur Gelderland i.s.m. Regio VVV Veluwe-Randmeren, 2003.
Wandelen in Gelderse Landgoederen door Louise van Delden en Piet Vogelaar, uitg. Buijten & Schipperheijn, Amsterdam, 2003.
Tussen IJsselvliedt en Essenburg/landgoederen op de Noord-Veluwe, uitg. historische verenigingen van Elburg e.a., 1999.
Topografische kaart nr. 27A, schaal 1: 25.000, uitg. Topografische Dienst, Emmen, 1998.

Adressen
VVV Elburg, Ledige Stede 31, tel. 0525-681520, www. vvvelburg.nl
Gemeentemuseum Elburg, Jufferenstraat 6-8, tel. 0525-681341, www.museumelburg.nl
Het Geldersch Landschap, tel. 026-3552555, www.gl-gk.nl