Op Lemen Voeten - wandelverhalen

Stelling van Amsterdam
Onwerkelijke rust in fort Edam

In 1996 is de complete stelling van Amsterdam op de Werelderfgoedlijst van de Unesco geplaatst. De website geeft misschien iets teveel militaire informatie. Maar in de forten zelf heerst rust en tijdens een bezoek aan fort Edam ontvouwt zich een vredig 17de eeuws beeld.

Tekst: Jip Binsbergen, uit Op lemen voeten 2002/4

Na het vallen van de Berlijnse muur – het definitieve einde van de koude oorlog – zijn de meeste forten behorende tot de Stelling van Amsterdam verkocht aan diverse natuurorganisaties en particulieren. Onder meer via websites worden we gestimuleerd om deze historische militaire objecten te komen bekijken. De landschappelijke en natuurhistorische waarden worden de hemel ingeprezen. De zeer goed gedocumenteerde website geeft een wrange smaak in de mond. De site lijkt vooral opgezet voor oud-gedienden en op oorlogje spelen beluste mannen.

Wijnopslag
Eens woonde ik op twee km afstand van fort Kwadijk, officieel fort Benoorden Purmerend geheten. Hoge hekken, afschrikwekkende borden en daadwerkelijk venijnig blaffende herdershonden schrokken voldoende af: hier bleef je uit de buurt. Het gerucht ging dat er voor de Amerikanen atoombommen waren opgeslagen. Volgens de website diende het complex van 1932 tot minstens 1974 als magazijn. Hier kan dus inderdaad van alles gelegen hebben. Nu heeft mijn ex-buurman er een wijnopslag en zit er een chique restaurant.

Gevangenis
Door zijn ligging aan vier vaarwegen is Fort Spijkerboor een van de grootste forten in het noordelijke deel. Sinds 1918 blijkt het fort dienst te hebben gedaan als gevangenis voor politieke dissidenten. Eerst mochten er dienstweigeraars plaatsnemen, tijdens de oorlog maakten de Duitsers er dankbaar gebruik van, na de oorlog bood het onderdak aan NSB-ers. Tenslotte werden hier in afwachting van hun veroordeling de in de Zaanstreek talrijke Indonesië-weigeraars gevangen gezet. Trots laten de huidige bewaarders de ruimten zien die door tot taakstraffen veroordeelden gerestaureerd zijn. De benepen keuken, de fraaie muurschilderingen en het enorme Krupp-kanon zijn allen weer in ere hersteld.

Reigerkolonie
De forten zijn altijd afgesloten geweest. In een wijde omtrek mocht niet gebouwd worden. Daardoor zijn het altijd oases van rust gebleven. Op fort Edam huisde sinds 1963 een reigerkolonie. Deze heeft in niet geringe mate bijgedragen tot de kolonisatie van Noord-Holland door deze nu algemene vogel. Het zeezand waarop de forten zijn gebouwd zorgen in deze veenstreek voor een unieke vegetatie. Op een wandeling van Edam naar Kwadijk bezoek ik fort Edam. Al mijn kwade gedachten verdampen in de zonneschijn. De reigers zijn na het kappen van de zieke iepen in 1990 verhuisd naar het Amsterdamse straten. Daardoor is het hier rustig. Ik hoor kleine karekieten. Tezamen met de half in het waterstaande zwartbonte koeien ontvouwt zich voor mijn ogen een vredig 17de-eeuws beeld. Ook op de verdere wandeling weigert dit beeld te verdwijnen. Tot in het landelijke Middelie blijf je het fort zien, toch nog onder schootsveld.

Praktische informatie
www.stelling-amsterdam.org geeft heel veel informatie over de stelling. Helaas vliegen het beton, de kanonnen en dappere militairen op de fiets, al dan niet klaar voor onderwater, je om de oren.

Openbaar vervoer
Vanuit Amsterdam CS – Busstation elk half uur een bus naar Edam.

Literatuur
N. Matsier, C. de Keyzer & S. Schepel, De nieuwe Hollandse waterlinie. Stichting Fort Asperen/ Uitgeverij Waanders b.v., Zwolle, 2001.

R. Schimmel, Fortenroutes langs de vuurlijn: Fietsen in het schootsveld van de Stelling van Amsterdam. Buijten & Schipperheijn, 1997.

P. Kant, P. Saal, R. Schimmel en J. de Zee, De Stelling van Amsterdam, Vestingwerken rond de hoofdstad, 1880 – 1920, AMA-Boeken, Beesterzwaag.