Op Lemen Voeten - wandelverhalen

Grensoverschrijdend wandelen
langs Schwalm en Swalm

Vroeger werd de Swalm economisch geëxploiteerd: de rivier leverde energie voor watermolens en in Duitsland werden grote stukken gekanaliseerd. Nu heeft de rivier in het grensgebied een beschermde status en zijn molens idyllische cafés. Verslag van een wandeling in het grenspark Maas-Swalm-Nette.

Tekst: Leo Oele, uit: Op lemen voeten 2003/4

Dwars op de brede terrassen van de Maas kronkelt de Swalm. Haar oorsprong ligt ten zuiden van de plaats Wegberg in Nordrhein-Westfalen. Vandaar stroomt de beek, gevoed door tal van bronnen, 33 km door Duitsland om bij Swalmen de Nederlandse grens te passeren en 12 km verder uit te monden in de Maas.

Kanalisatie
De Swalm meandert vooral op Nederlands grondgebied. In Duitsland zijn in de jaren dertig grote stukken van de Swalm rechtgetrokken om het water sneller te laten stromen. Tot grote spijt van de tegenwoordige natuurbeschermers, die sinds enkele jaren op verschillende plaatsen bezig zijn de kanalisatie om te zetten in oorspronkelijke natuur. Zo’n plaats is de Dilborner Benden, ten westen van Brüggen. De uitgestrekte ligweiden met bordjes en bankjes doen wat kunstmatig aan, maar de Swalm heeft haar fraaie, meanderende loop teruggekregen, inclusief de bloeiende waterranonkel en de donkere elzenbroekbossen op de zompige oevers.

Molens
Aan de Swalm stond vroeger om de paar kilometer wel een watermolen. De molens werden gebruikt voor het malen van graan, maar ook voor het persen van lijnolie uit de zaden van de vlasplant. De streek rondom Brüggen was eeuwenlang een belangrijk centrum voor de vlasteelt. De meeste van de overgebleven molens zijn nu omgebouwd tot idyllisch gelegen café-restaurants. Zoals de molen bij de burcht van Brüggen, die uit de 13de eeuw stamt en tot 1958 als korenmolen dienst heeft gedaan. Het raderwerk draait nog altijd op volle toeren. Binnen is, al etend en drinkend, de rest van het molenmechanisme te bekijken.

Schwalmbruch
De nieuwe natuur van de Dilborner Benden gaat geleidelijk over in een recreatiegebied met zwemstrandjes aan de rand van plassen, die ontstonden door de winning van zand en grind. Het regent die ochtend. Aan de oever wachten rijen bootjes op recreanten, in het vakantiedorp Venekotensee is ook nauwelijks enige activiteit.
Langzaam breekt de zon door, als we de Elmpter Schwalmbruch naderen, een waardevol natuurreservaat in het Swalmdal. Heide, vennen en hooilanden wisselen elkaar af. De Duitse natuurbeschermers zitten midden in de uitvoering van een tienjarenplan om het oorspronkelijke heidelandschap nog beter tot zijn recht te laten komen. Aan de rand van het reservaat staat een tien meter hoge uitkijktoren, een uit zware balken opgetrokken en van een bliksemafleider voorzien bouwwerk dat de eeuwen lijkt te kunnen trotseren. Het uitzicht wordt beheerst door grillige gevormde jeneverbesstruiken. Voor wie de rijke flora en fauna van dichtbij wil bekijken, kan gebruik maken van een steigertje door het veenmoeras.

Tackenbenden
Het wandelpad gaat verder langs dichte bossen en vennetjes met vele planten, zoals lisdodden en waterlelies. Onderdeel van de Schwalmbruch is de Tackenbenden, oorspronkelijk een veenmoeras, dat voor de landbouw werd drooggelegd, maar waarvan nu weer nat grasland is gemaakt. Het is een gewilde biotoop voor de graspieper en de roodborsttapuit.

Grenspalen
De Nederlands-Duitse grens bij Swalmen is overduidelijk zichtbaar. Aan de ene kant de bossen van het glooiende Elmpterwald, aan de andere kant het vlakke Nederlandse Swalmdal met weilanden en akkers. Pal naast en evenwijdig aan elkaar lopen over een afstand van 1 km twee door schrikdraad gescheiden paden, een op Duits en een op Nederlands grondgebied. Met in het midden, op regelmatige afstand, robuuste, nauwkeurig genummerde grenspalen. Een opmerkelijke markering in deze tijd van toenemende grensvervaging. Bij grenspaal 415 is in het Elmpterwald een tankgracht te zien, restant van de Westwall, de verdedigingslinie die tussen 1936 en 1940 door de Duitsers werd aangelegd van Kleve bij Nijmegen tot Zwitserland.

Groenewoud
Aan de oostkant van Swalmen komen we uit in Groenewoud, een bosgebied waar de Swalm opvallend fraai bochtenwerk levert. De oevervegetatie is weelderig, het ijsvogeltje wordt door kenners regelmatig gespot, het aantal vissoorten bedraagt meer dan 25. De stroming is niet te onderschatten. Bij een grindbank is de Swalm doorwaadbaar. Op die plaats werd de beek ooit doorkruist door de Romeinse heirbaan naar Xanten. In deze omgeving vonden archeologen in 1938 de fundering van een Romeinse villa. Recente verkenningen wijzen uit dat dit echter vermoedelijk geen villa is geweest, maar een tempel of een badhuis, zoals de Romeinen wel vaker bij een beek of rivier bouwden.

Landweer
Een andere interessante bijzonderheid in Groenewoud is landweer De Wolfsgraaf. Als de ANWB er geen informatiebordje bij had laten zetten, zou je er ongemerkt aan voorbijgaan.
Het is de reconstructie van enkele honderden meters van een verdedigingswal, die in de 15de eeuw rond de heerlijkheid Swalmen werd opgeworpen om de bewoners te beschermen tegen plunderende soldaten. De wal was begroeid met een dichte haag van doornig struikgewas.

Onherroepelijk
De aanleg van Rijksweg A73-Zuid tussen Venlo en Maasbracht, die na 40 jaar discussie in 2003 onherroepelijk van start is gegaan, trekt een zware wissel op de natuur en het landschap aan de westkant van Swalmen. En hoewel er veel aandacht is voor natuurcompensatie, heeft menig inwoner en natuurliefhebber er moeite mee als hij of zij de zware wegenbouw- machines bezig ziet. In de buurt van het tracé heeft Rijkswaterstaat een speciale wandelroute uitgezet. In een infocentrum in het gemeentehuis worden geïnteresseerden van de plannen en vorderingen op de hoogte gehouden.

Praktische informatie

Route
Het traject Brüggen-Swalmen is onderdeel van het Maas-Swalm-Nettepad (streekpad 10). Het is 17 km lang en loopt grotendeels over verharde en halfverharde wegen en paden.

Vervoer en horeca
Er is vanuit Nederland geen directe verbinding per openbaar vervoer met het Duitse Brüggen. Een behulpzame pensionhouder uit Swalmen gaf ons een lift. Swalmen heeft een NS-station aan de spoorlijn Roermond-Venlo.Voor beide richtingen stopt er een keer per uur een trein.
Horeca is in allerlei vormen aanwezig in Brüggen en Swalmen.

Literatuur
Topogids Maas-Swam-Nettepad, uitg. Nivon, Amsterdam, 2001, met kaartjes (1:25.000) van de Topografische Dienst Emmen.
Het land van Peel en Maas/ hoofdstuk Swalmdal, uitg. Staatsbosbeheer, Roermond, 1996.
In de stilte voor de A73, dagwandeling in ‘Op lemen voeten’ 2003 nr.2.

Adressen
Milieu- en Heemkunde vereniging Swalmen, tel. 0475-503535, www.snlm.nl
VVV Swalmen, Hoogstraat 11-13, tel. 0475-501485.
VVV Brüggen, Burgwall 4, tel. 0049-21635270, www.brueggen.de. In de burcht zijn tevens het Jagd- und Naturkunde museum en een informatiecentrum van het grenspark Maas-Swalm-Nette gevestigd.