Op Lemen Voeten - wandelverhalen

Dier & Tuin
Een wandeling door de tuin van Artis

De dierentuin Artis houdt de naam van de Plantage als groene oase in de hoofdstad nog steeds hoog. Het gebied rond de Muider Poort werd in de 17de eeuw bewust als een soort tuindorp aangelegd. In haar 18de-eeuwse glorietijd was de Plantage goed voor 95 omheinde siertuinen met fraaie namen als ‘Mijn Lust is Rust’, ‘Genoegen Voldoet of ‘t is Nooit Volmaakt’. In 1858 maakte een saneringsplan een einde aan de gokhuizen, illegale herbergen en bordelen die de buurt een slechte naam hadden gegeven. Huurders van tuinen konden hun stukje grond kopen, verkopen en bebouwen. Velen maakten daar gebruik van. De prijzen schoten en omhoog en de Plantage werd verdeftigd. Verdere ontgroening van deze stadsoase leek niet te stuiten. Gelukkig wist Artis het getij enigszins te keren door tuin na tuin op te kopen. Tom Nooij en Ger Hogendijk werken als hovenier buitenbeplanting in Artis. Zij leiden me op een zonnige, koude januaridag door een verstild Artis. Tot dan was Artis gelijk aan mijn favoriete dieren: de ringstaart maki’s, de wolven en de ‘katten’. Via de ogen van Tom en Ger zie ik voor het eerst De Tuin.

Tekst: Lilian Oostrom, uit Op lemen voeten 1996/2

Bomen zijn de grootste attractie in de tuin. Er zijn er die wel honderd tot honderdvijfig jaar oud zijn. Dat is uniek in een stad, waar bomen gemiddeld na vijftig jaar het loodje leggen. In Artis gaan bomen aan natuurlijke oorzaken dood. Door ontworteling bij zware storm of gewoon van ouderdom. Artis was tot een paar jaar geleden veel boomrijker dan nu. Als je vanbovenaf keek, leek Artis wel een bos. Bewust is er voor gekozen om meer ruimte te creëren: voor licht en daarmee voor andere planten en struiken, voor meer afwisseling tussen licht en donker. Mooie oude bomen zijn door de hele tuin te vinden. Tom en Ger wijzen me tijdens onze wandeling op de oude beuk bij de bibliotheek, de oude eik bij de chimpansees en de kromgegroeide Japanse ginko in het zebraperk.

Coulissenlandschap
De bomen en de historische gebouwen vormen het geraamte van Artis. Verder zijn ook de hoofdas en de dwarsas, die samen een kruis vormen, bepalend in het basisontwerp. Het hoofdpad slingert van voor naar achteren, langs vijvers, over bruggetjes, langs de verschillende dierverblijven. Langs strakke perken, rommelige veldjes en bosschages, met telkens verschillende doorkijkjes en zichtassen. Met verloren hoekjes. Juist dit coulissenlandschap is zo kenmerkend voor de tuin. Daardoor lijkt hij groter dan hij is.

Contrasten
In de tuin zijn zeer veel verschillende landschaps- en tuinstijlen op één oppervlak bijeengebracht. In de halfschaduw van de bibliotheek is een strook met wilde bosplanten. Deze strook is van Tom. Elke hovenier is namelijk verantwoordelijk voor een eigen stuk van de tuin. Er groeien echte, maar ook speciaal gekweekte, wilde planten. Het verschil met hun gecultiveerde soortgenootjes zit hem in de verhouding tussen blad en bloem. De wilde bosplanten hebben grotere bladeren, waardoor het vocht van ochtenddauw en regen beter bewaard wordt. Schuin tegenover dit stukje is een rommelig, zo op het eerst oog, verwaarloosd lapje grond. Niets is minder waar. Het is een spoorbermlandschapje. Een idee van Tom. Het stuk grond ligt in de volle zon en is met zand verschraald. Hier groeien typische volle-zonplanten met hun kleine, gekrulde blaadjes en met penwortels om diep in de grond water te zoeken. Bij het Aquarium, op een steenworp afstand van de bibliotheekrand, zijn de grasperken daarentegen zo glad en groen als een biljartlaken. Strak, gecultiveerd, overzichtelijk, in Renaissancestijl. En weer een klein stuk verderop is er, bij het beververblijf, een manshoog bamboebos.

Uitbreiding
Artis wil al jaren uitbreiden. Lange tijd is er actie gevoerd tegen de uitbreiding. Door mensen die vóór het behoud zijn van het voetpad dat tussen Artis en het water ligt. En door de ‘stadsnomaden’ in hun woonwagens, scheepjes, caravans en bouwsels. Maar onlangs werd bekend dat de uitbreiding doorgaat. De tekeningen liggen al tientallen jaren klaar. Het grondplan van een hoofdas en een dwarsas wordt gehandhaafd. Het idee om de huidige dwarsas te verbreden naar twintig meter is gelukkig aangepast. Hij wordt smaller gemaakt en ook niet kaarsrecht, zoals op de tekentafel bedacht was. Tom en Ger zijn er vrij lakoniek over: veranderen is niet erg. Er vinden continu veranderingen plaats.

Herontwerp stenentuin
De stenentuin naast het Aquarium wordt dit voorjaar aangepast. Hij werd in 1981 door een kunstenaar aangelegd. Diezelfde kunstenaar zorgt in samenspraak met Tom en Ger voor het herontwerp. Zij weten als geen ander welke planten aanslaan en welke niet. En zij zagen bijvoorbeeld ook hoe de prachtige witte kiezels door kinderen werden meegenomen. Die kiezels komen dan ook niet meer terug. Er moet sowieso rekening gehouden worden met publiek. Zo heeft het geen zin om je meest kwetsbare planten in de buurt van bankjes te poten. Je kunt kinderen nu eenmaal niet verbieden om rond een bankje te rennen en te spelen. Dat gedrag verbiedt je dus ook niet, maar je houdt er wel rekening mee. Er zullen ook wat bomen weg worden gehaald. Er is een boom die hier omstreeks 1980 werd opgekweekt om naar de "nieuwe uitbreiding" over te planten. Uitbreiding uitgesteld en uitgesteld, boom gegroeid en gegroeid. En nu woelt hij met zijn wortelstelsel alle kunstig aangelegde planten in de stenentuin om. De karakteristieke, smalle, rijzige sequoia mag gelukkig blijven.

Het verveelt nooit
Vlakbij het restaurant, net rechts van het bruggetje, wacht een verrassing. Een veldje met vliegenzwammen, afgelopen zomer stonden ze er weer, niet gepland en onverklaarbaar. Maar dat maakt volgend Ger en Tom het werken in de tuin van Artis juist zo uniek. Dat en het feit dat de tuin er in elk seizoen er weer anders uitziet. Maar ook het contact met bezoekers is leuk. Soms vragen mensen om uitleg, soms willen ze ervaringen uitwisselen over de verzorging van planten en struiken. Ger werkt al zesentwintig jaar in Artis, Tom zeven. Beiden zijn het erover eens: het werken in deze tuin verveelt nooit.